Nghiêng nhiều về giá trị vật chất của đồng tiền đã làm biến dạng phong tục mừng tuổi

Thưa PGS. TS Nguyễn Toàn Thắng, tục mừng tuổi đầu năm của người Việt bao nhiêu năm vẫn được gìn giữ như một giá trị văn hóa bất biến. Vì sao lại thế?

– Theo “Việt Nam phong tục” của Phan Kế Bính thì “Cúng gia tiên xong con cháu mừng tuổi ông bà cha mẹ, lạy hai lạy. Ông bà cha mẹ mừng cho con cháu, mỗi đứa một vài đồng xu hoặc một vài hào, gọi là tiền mừng tuổi”.

Trong phong tục Tết Nguyên đán của người Việt, sau khi đón giao thừa, hoặc ngay trong sáng mồng một, con cháu thường chúc Tết các bậc sinh thành bằng một món tiền đặt trong bao giấy hồng, gọi là “tiền mừng tuổi”, “tiền mở hàng”, với mong muốn đem lại may mắn cho ông bà, cha mẹ. Các cụ sau đó cũng sẽ “mở hàng” lại cho con cháu. Bạn bè gặp nhau ngày Tết cũng thường “mở hàng” cho nhau để lấy may mắn. Tiền mừng tuổi thường không nhiều nhưng bao giờ cũng phải là tiền mới, chủ yếu là để lấy may trong dịp đầu xuân năm mới.

Thế kỷ 20, người ta mừng tuổi những đồng tiền có mệnh giá rất nhỏ; thường chỉ năm xu, một hào thôi. Trẻ em thường sẽ nâng niu đồng tiền may mắn đó trong cả năm. Không quan trọng mệnh giá bao nhiêu, nhưng đó là đồng tiền may mắn, thể hiện thịnh tình, tình cảm của người mừng tuổi. Vì vậy, đồng tiền đó được giữ gìn mà không tiêu đi. Theo quan niệm xưa, đồng tiền mừng tuổi đó sẽ làm sinh sôi nảy nở thêm ra những đồng tiền khác. Nếu bỏ ra mua bán gì đó thì sẽ mất đi sự may mắn.

Những năm gần đây, từ “mừng tuổi” hay “mở hàng” rất ít được sử dụng, thay vào đó là từ “lì xì”. Cách gọi này có khác biệt gì về văn hóa không, thưa ông?

– Người Việt chúng ta vốn không dùng từ “lì xì”. Trong vòng khoảng 40 năm gần đây, chữ “lì xì” xuất hiện ngày càng nhiều và thay thế cho từ “mừng tuổi” hay “mở hàng”. Bây giờ người ta dùng chữ “lì xì” cũng nhiều hơn. Thế hệ chúng tôi ngày bé khoảng những năm 1965 chỉ biết tới “mở hàng”, “mừng tuổi” chứ chưa biết đến “lì xì” và tới bây giờ tôi cũng thích cách gọi cũ hơn.

Khoảng sau năm 1975, khi đất nước được thống nhất, sự phát triển kinh tế kéo theo sự lan tỏa, giao thoa văn hóa giữa hai miền Nam-Bắc, cách gọi “lì xì” của người Hoa ở Sài Gòn – Chợ Lớn dần được phổ biến hơn, cùng nghĩa với “mừng tuổi”.