LTS: Sau gần nửa thế kỷ, bộ phim “Sao tháng Tám” vẫn được khen ngợi là bản anh hùng ca có sức sống lâu bền trong lòng những người yêu điện ảnh Việt. Với tài năng của đạo diễn – NSND Trần Đắc, tác phẩm khắc họa đậm nét sự tương phản giữa cuộc sống lầm than của người dân trong nạn đói năm 1945 với “ngọn lửa rực cháy” của Cách mạng Tháng Tám.
Kịch bản phim dựa trên cốt truyện chính từ hồi ký “Nắng Hưng Yên” của nhà văn Hà Ân, kể lại cuộc đời hoạt động cách mạng bí mật của bà Nguyễn Thị Hưng (tên thật là Nguyễn Thị Ức, 1920 – 1993). Hóa thân thành nữ chiến sĩ tên Nhu, NSND Thanh Tú chinh phục khán giả bởi lối diễn xuất tinh tế, không chỉ thể hiện sự bản lĩnh của một nữ cán bộ Việt Minh mà còn đại diện cho tinh thần “anh hùng, bất khuất, trung hậu, đảm đang” của người phụ nữ Việt Nam.
Sinh thời, đạo diễn Trần Đắc từng khiêm tốn chia sẻ rằng, đoàn phim chỉ mong thể hiện một số khía cạnh của xã hội, trên một phạm vi nhỏ ở nội, ngoại thành Hà Nội trong khoảng thời gian từ tháng 2 đến tháng 8/1945. Thế nhưng, với 2 tập phim “Mùa xuân báo bão” và “Mùa thu hồi sinh”, bộ phim “Sao tháng Tám” đã lột tả chân thật cảnh đói khổ, nỗi đau mà người dân phải chịu dưới ách đô hộ của thực dân Pháp và phát xít Nhật. Những câu thoại trong phim như: “Thời buổi này, mất một con gà người ta còn tiếc, mất cái giống mày chỉ tốn vài xẻng đất thôi”; “Đói quá, con cháu tôi chết gần hết cả rồi”; “Con chưa chết, đừng chôn con”… đã ghim sâu vào tâm trí nhiều thế hệ khán giả, trở thành lời tố cáo đanh thép tội ác của kẻ thù.
Để có góc nhìn chân thực hơn về “Sao tháng Tám” – bộ phim được Báo Dân Việt lựa chọn đưa vào “10 tác phẩm nghệ thuật về hình tượng Đất nước đi cùng năm tháng”, chúng tôi có cuộc trò chuyện với NSND Thanh Tú. Đến nay, những chuyện hậu trường chưa kể, cảnh xúc động nhất bộ phim này… vẫn vẹn nguyên trong tâm trí của nữ nghệ sĩ ở tuổi ngoài 80.
NSND Thanh Tú hé lộ về nỗi đau tột cùng, giọt nước mắt kìm nén khi đóng vai Nhu trong phim “Sao tháng Tám” sau gần 5 thập kỷ
Có thông tin NSND Thanh Tú từng bị phản đối khi được chọn đóng vai Nhu trong “Sao tháng Tám”, nhưng đạo diễn Trần Đắc đã kiên quyết bảo vệ. Chuyện hậu trường đầy kịch tính ấy đến nay bà có còn nhớ?
– Trước thời điểm đóng phim “Sao tháng Tám”, tôi đã có tiếng ở lĩnh vực sân khấu và điện ảnh với các vở diễn như: “Tania”, “Tiền tuyến gọi”… đóng những vai nữ tri thức, sinh viên…
Thế nhưng, khi tôi được đạo diễn Trần Đắc mời đóng vai Nhu trong phim “Sao tháng Tám”, lại là một thử thách hoàn toàn khác. Đây là một bộ phim quan trọng, là tác phẩm hai tập này tái hiện một cách toàn diện và thành công nhất về Cách mạng Tháng Tám 1945 trên màn ảnh rộng.
Thời ấy, mọi vai diễn đều phải trải qua vòng thử vai gắt gao. Dù được đạo diễn Phạm Văn Khoa mời thử vai chị Dậu trong phim “Chị Dậu”, tôi cũng không được chọn. Nhưng chính lúc đó, đạo diễn Trần Đắc đã “chốt sổ” tôi cho vai Nhu trong phim “Sao tháng Tám”. Quyết định này ngay lập tức vấp phải phản ứng từ Hãng phim và đồng nghiệp. Họ cho rằng: “Vai nào cũng phải thử, không thể cố định như thế”. Thậm chí, họ còn đề nghị quay thử để Hội đồng nghệ thuật “vào cuộc”. Giám đốc Hãng phim cũng có chút e ngại vì cho rằng, tôi có kỹ thuật, ngoại hình đẹp, nhưng liệu một “tiểu thư Hàng Đào” có thể hóa thân thành nông dân không?
Thật ra, tôi hiểu sự hoài nghi đó, bởi chị Trà Giang hay chị Ngọc Lan (NSND Trà Giang, NSND Ngọc Lan – PV) lúc ấy có lợi thế hơn tôi khi họ đã thành công với những vai phụ nữ mộc mạc, gần gũi với khán giả.
Tuy nhiên, đạo diễn Trần Đắc rất kiên định với lựa chọn của mình. Tôi nhớ câu nói đầy tin tưởng của ông: “Không thử. Tôi tin cô ấy (NSND Thanh Tú – PV) làm được”.
Để đóng vai Nhu – người cùng lúc hóa thân thành nhiều nhân vật thuộc các tầng lớp xã hội khác nhau như: Nữ sinh, tiểu tư sản, công nhân, nông dân… Vậy NSND Thanh Tú đã lấy chất liệu từ đâu và có sự chuẩn bị kỹ lưỡng như thế nào?
– Ngay khi được chọn đóng vai nữ chính phim “Sao tháng Tám”, tôi đã cố gắng hết mình, kết hợp kỹ thuật diễn xuất với vốn sống thực tế. Để đóng vai nhà sư, tôi vào chùa; đóng cảnh nạn đói năm 1945, tôi tìm đến những người chụp ảnh nạn đói nổi danh để nghe họ kể chuyện kết hợp xem lại những bức ảnh lịch sử… Hay để diễn ra “chất” nông dân và công nhân, tôi đến nhà máy điện Yên Phụ để học hỏi từ chính cuộc sống của họ.
Tôi luôn tâm niệm, người diễn viên luôn trau dồi không ngừng. Chỉ khi có vốn sống và trải nghiệm, bản thân mới “đóng vai nào ra vai ấy”, đặc biệt là thể hiện được nhiều tính cách, nhiều nhân vật trong cùng một bộ phim như nhân vật Nhu.
Gần nửa thế kỷ kể từ khi phim “Sao tháng Tám” ra mắt, mỗi lần xem lại bộ phim này hẳn mang lại cho NSND Thanh Tú những cảm xúc đặc biệt. Đâu là cảnh quay khiến bà xúc động, day dứt nhất?
– Mỗi lần xem lại phim “Sao tháng Tám”, cảnh những người chết đói năm 1945 luôn khiến tôi xúc động, ám ảnh. Để có được những thước phim chân thực, đạo diễn và đoàn phim đã tìm kiếm những người gầy thật sự để đóng vai quần chúng, thậm chí có lúc yêu cầu nam diễn viên quần chúng cởi áo để “duyệt” vào vai người chết đói.
Tôi nể phục sự chịu khó, chịu khổ của họ khi diễn ra đúng “chất” của những người nông dân năm 1945. Có những cảnh chỉ cần nhìn 4, 5 người chết đói được chất lên xe bò, để lộ ra những đôi chân gầy guộc cũng đủ lột tả hết sự bi thương của nạn đói.
Tôi nhớ số tiền bồi dưỡng cho mỗi diễn viên quần chúng thời đó chỉ khoảng 10.000 đồng, nhưng mọi người rất nhiệt tình tham gia.
Đặc biệt, trong phim “Sao tháng Tám” có cảnh Nhu nghe tin cướp kho thóc và cảnh người dân cướp chính quyền ở Phủ khâm sai Bắc kỳ (Bắc Bộ phủ) vô cùng đắt giá. Những bài học lịch sử đã được “tái tạo” lại một cách sống động, chân thực trong bộ phim này.
Cho đến tận bây giờ, nhiều cảnh trong phim “Sao tháng Tám” vẫn được dùng để minh họa cho những ngày Cách mạng Tháng Tám hào hùng, khiến nhiều người bạn của tôi vẫn đùa rằng “tuổi bạn bây giờ vẫn cầm cờ chạy khỏe thật”.
Những cảnh khóc trong phim “Sao tháng Tám” của NSND Thanh Tú đã lay động bao trái tim khán giả nhiều thế hệ. Vậy bà có bí quyết gì để diễn những cảnh này “như không diễn”?
– Với tôi, diễn cảnh khóc không khó. Bài học quan trọng của diễn viên chính là phải tập trung, chú ý. Khi mình tập trung vào hoàn cảnh, đặt mình vào vị trí nhân vật, cảm xúc sẽ tự nhiên đến. Tuy nhiên, cái khó nhất là diễn cảnh “được khóc”, đáng khóc rồi nhưng lại phải kìm nén.
Ví dụ, cảnh Nhu đang làm cách mạng thì nghe tin chồng bị bắt và bị bắn chết. Nỗi đau mất chồng phải được kìm nén, xếp xuống dưới để nhường chỗ cho nhiệm vụ lớn hơn, đó là chuẩn bị cho Tổng khởi nghĩa. Tôi tìm cách diễn để vừa cho ra gương mặt của Nhu không thể khóc dù trong đau đớn đến cùng cực vì thương chồng, vừa thể hiện sự kiên định của nữ chiến sĩ khi được giao việc trọng đại của đất nước, dân tộc.
Diễn cảnh đó rất khó, đòi hỏi diễn viên phải chất chứa thật đầy cảm xúc cùng vốn sống mới có thể bộc lộ được hết trên gương mặt.
Theo NSND Thanh Tú, giá trị cốt lõi nào giúp bộ phim “Sao tháng Tám” đến nay vẫn có sức sống bền bỉ trong lòng khán giả? Một tác phẩm điện ảnh như “Sao tháng Tám” có vai trò như thế nào trong việc giáo dục thế hệ trẻ về lịch sử và tinh thần yêu nước?
– “Sao tháng Tám” là một bộ phim kinh điển, một “công trình nghệ thuật” vĩ đại. Phải nói rằng, có tiền cũng không thể làm được một tác phẩm như vậy. Bởi lẽ, bộ phim được tạo nên từ sự nhiệt huyết, đồng lòng của cả đoàn phim, từ đạo diễn, diễn viên cho đến những người cầm đèn, thiết kế…
Thời đó, chúng tôi làm phim không phải vì tiền hay danh tiếng mà vì đam mê nghệ thuật. Diễn viên phải trau dồi vốn sống để cống hiến hết mình. Chúng tôi đã bỏ cả mồ hôi, nước mắt, thậm chí cả máu thịt để làm nghề. Có những trường hợp đang quay phim mà bị thương, diễn viên vẫn cắn răng diễn hết phân cảnh. Thậm chí, máu ròng ròng mà họ không hề hay biết vì quá tập trung vào nhân vật. Đó là sự cống hiến mà tôi không chắc các bạn trẻ ngày nay có thể làm được.
Tôi vẫn dạy học trò của mình rằng: Các em học nghề này nếu vì động cơ khác như chỉ để vui chơi, tiến thân, nổi tiếng… thì không bao giờ thành công. Với tôi, làm nghề là đánh đổi bằng tình yêu, đam mê và cả máu thịt.
Thời làm phim “Sao tháng Tám” dù kinh phí ít, nhưng đoàn phim luôn chỉn chu, kỹ lưỡng. Ví dụ, một cảnh tôi uống nước cũng phải quay 3-4 lần, tới mức mỗi lần diễn là một lần tôi phải uống cả ca nước to khiến bụng no căng. Hay cảnh tôi bị roi quất sau lưng, đạo diễn yêu cầu phải đánh thật để có được cảm giác chân thật nhất. Đau đớn lắm, nhưng đó là sự hy sinh cho nghệ thuật mà những người yêu nghề luôn sẵn sàng chấp nhận.
Bao giờ cho đến ngày xưa”. Đó là câu nói vui của tôi khi xem lại những bộ phim như “Sao tháng Tám”. Tôi xin cảm ơn Báo Dân Việt đã thực hiện loạt bài “10 tác phẩm nghệ thuật về hình tượng Đất nước đi cùng năm tháng” nhân dịp kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9. Đây là cách vừa tôn vinh những cống hiến của giới văn nghệ sĩ đầy ý nghĩa, đặc biệt góp phần làm sống dậy lịch sử hào hùng của dân tộc, lan tỏa tình yêu quê hương, đất nước thông qua những tác phẩm nghệ thuật có giá trị và sức sống bền bỉ với thời gian.
Cảm ơn NSND Thanh Tú với cuộc trò chuyện này!
(Còn tiếp)
Đạo diễn, NSND Trần Đắc (1928-1995) nguyên là Phó Giám đốc nghệ thuật Xưởng phim truyện Việt Nam. Ông xuất thân là Giám đốc Sở Văn hóa của tỉnh Hưng Yên, sau được cử đi học đạo diễn tại trường VGIK (Đại học Điện ảnh Quốc gia Liên Xô).
Ngoài làm phim, quản lý nghệ thuật, ông còn viết báo, dịch thuật, tham gia giảng dạy tại trường Đại học Sân khấu Điện ảnh Hà Nội, góp phần đào tạo nhiều thế hệ đạo diễn điện ảnh khắp cả nước.
Ông là đạo diễn nhiều bộ phim đã trở thành kinh điển của nền điện ảnh nước nhà như: “Ga”, “Bài ca ra trận”, “Thời hiện đại”…
Trong đó, bộ phim “Sao tháng Tám” đoạt giải Bông sen vàng tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ tư (năm 1977) và được trình chiếu tại Liên hoan phim quốc tế Moskva năm 1977.
×
Speak Your Mind