Nổi tiếng trên mạng vì câu chuyện bi kịch cảm động rồi bắt đầu livestream bán hàng: Liệu lòng trắc ẩn có nên được thương mại hoá không?

Họ có thể là một người bố có con bị bắt cóc, là người được cứu khỏi động lừa đảo, là nạn nhân của một bi kịch được xã hội quan tâm. Sau khi được biết đến vì những nỗi đau của mình, họ bắt đầu tham gia vào thị trường livestream bán hàng. Thời gian gần đây, tại Trung Quốc, hiện tượng ngày càng phổ biến này đã làm dấy lên một cuộc tranh luận gay gắt về việc liệu lòng trắc ẩn có thể, hay nên, được thương mại hóa hay không.

“Nền kinh tế đồng cảm”

Trong suốt 24 năm, ông Guo Gangtang đã lái xe máy khắp Trung Quốc để tìm kiếm người con trai bị bắt cóc. Cuộc tìm kiếm không ngừng nghỉ này đã khiến ông hao mòn 10 chiếc xe và truyền cảm hứng cho một bộ phim nổi tiếng.

Khi cha và con trai cuối cùng đoàn tụ vào năm 2021, ông Guo trở thành biểu tượng quốc gia về nỗi đau, sự bền bỉ và niềm hy vọng khó khăn lắm mới đạt được.

Ngày nay, ông xuất hiện trên Douyin (phiên bản TikTok của Trung Quốc), phát sóng trực tiếp từ cánh đồng làng hoặc chợ nông sản, bán những bao bột mì hay những quả bí ngô cho hàng ngàn người xem.

Trong số những người mua có cô Li, 37 tuổi, đến từ tỉnh Sơn Đông. Cô nói rằng cô thích cách bán hàng của ông Guo hơn là những người nổi tiếng chỉ chăm chăm kiếm lợi nhuận nhanh chóng. Cô chia sẻ: “Ông ấy luôn bán các sản phẩm nông sản địa phương để giúp đỡ nông dân. Điều đó tạo cảm giác chân thật và gần gũi.”

Nổi tiếng trên mạng vì câu chuyện bi kịch cảm động rồi bắt đầu livestream bán hàng: Liệu lòng trắc ẩn có nên được thương mại hoá không?- Ảnh 1.

Guo Gangtang lái xe máy trong khi cố gắng tìm kiếm con trai mất tích của mình ở tỉnh Sơn Đông, năm 2015.

Ông Guo là một phần của làn sóng livestreamer ngày càng tăng, những người dựa vào sự đồng cảm của công chúng để xây dựng khán giả. Từ những bậc cha mẹ từng tìm kiếm con cái mất tích đến các gia đình bị cuốn vào những bi kịch công cộng, nhiều người đang biến sự chú ý dựa trên lòng trắc ẩn thành một ngành kinh doanh khả thi. Hiện tượng này được gọi là “nền kinh tế đồng cảm” của Trung Quốc.

Tuy nhiên, trong những tháng gần đây, sự trỗi dậy của họ đã gây ra sự giám sát gay gắt, khi việc pha trộn giữa đau buồn và thương mại đặt ra những câu hỏi khó khăn về sự lợi dụng, tính xác thực và liệu nỗi đau có thể – hay nên – được kiếm tiền hay không.

Từ nạn nhân đến livestreamer

Theo công ty tư vấn nghiên cứu thị trường iResearch, thị trường thương mại điện tử livestream của Trung Quốc đạt ước tính 5,8 nghìn tỷ nhân dân tệ (khoảng 815 tỷ USD) vào năm 2024. Đẩy mạnh sự bùng nổ này là hàng triệu nhà phát sóng trực tiếp – từ người nổi tiếng đến những người ít tên tuổi hơn.

Trong hệ sinh thái rộng lớn này, một lĩnh vực riêng biệt đã xuất hiện trong những năm gần đây: những nhà phát sóng trực tiếp biến bi kịch cá nhân, từ nạn buôn người đến tội phạm bạo lực, thành thương mại. Các gia đình bị ảnh hưởng bởi nạn bắt cóc và buôn bán người chiếm nhóm lớn nhất trong xu hướng này.

Trong số đó có Xie Qingshuai, người bị bắt cóc khi còn là trẻ sơ sinh vào năm 1999 và đoàn tụ với gia đình ruột thịt vào năm 2023 sau khi được tìm thấy nhờ công nghệ nhận dạng khuôn mặt bằng AI. Việc anh trở về nhà đã khuấy động sự đồng cảm rộng rãi khắp Trung Quốc, tượng trưng cho câu chuyện về sự kiên cường và mang lại kết thúc cho một xã hội mà những cuộc đoàn tụ như vậy vẫn còn hiếm hoi.

Giữa lòng trắc ẩn và sự mệt mỏi

Khi nền kinh tế đồng cảm mở rộng, các tranh cãi xung quanh nó cũng tăng lên. Trong khi một số người theo dõi đón nhận những người phát sóng trực tiếp này như biểu tượng của thiện chí, những người khác lại chỉ trích họ vì đã làm mờ ranh giới giữa kể chuyện chân thực và khai thác thương mại, làm nổi bật ranh giới mong manh giữa những câu chuyện dựa trên sự đồng cảm và việc tìm kiếm lợi nhuận.

Đối với cô Li, cuộc tranh luận dường như xa vời. Cô đã theo dõi ông Guo từ những ngày cuộc tìm kiếm con trai trên chiếc xe máy của ông trở thành biểu tượng quốc gia về sự bền bỉ. Giờ đây, khi cô mua một bao bột mì từ buổi livestream của ông, cô cảm thấy câu chuyện đó vẫn đang tiếp diễn.

Huang Anran, một bà mẹ đến từ tỉnh Quý Châu vẫn đang tìm kiếm đứa con gái bị bắt cóc của mình, nói rằng cô giữ quan điểm trung lập – miễn là những người phát sóng trực tiếp không lừa dối người tiêu dùng bằng những câu chuyện bịa đặt, cô tin rằng họ không làm gì sai. Đồng thời, cô hy vọng những người kiếm lợi từ sự đồng cảm của công chúng sẽ nâng cao nhận thức về nạn buôn người và các tội phạm khác.

Tuy nhiên, những người khác lại bày tỏ sự nghi ngờ – chất vấn đạo đức của việc biến bi kịch cá nhân thành lợi nhuận và chỉ trích những người phát sóng trực tiếp vì đã đẩy giá sản phẩm lên cao.

Zhang Ling, 50 tuổi, một người đã theo dõi các câu chuyện buôn người suốt 15 năm, cho biết lòng đồng cảm của cô bắt đầu vơi đi khi chứng kiến những người từng khóc than vì con cái bị đánh cắp giờ đây lại rao bán sản phẩm qua livestream.

Cô nói: “Đối với họ, nỗi đau từng thu hút lòng trắc ẩn của công chúng đã trở thành một chiêu trò tiếp thị – một cách để biến sự đồng cảm thành lưu lượng truy cập và doanh số bán hàng.”

Một nhà hoạt động chỉ trích xu hướng này cho biết, đối tượng cốt lõi của các kênh như vậy thường là phụ nữ trung niên và các bà mẹ. Những người phát sóng trực tiếp thường tập trung vào các mặt hàng thiết yếu hàng ngày, chi phí thấp, có giá từ 10 đến 100 nhân dân tệ – những sản phẩm dễ dàng được mua theo cảm xúc.